Idea i początki UTW na świecie i w Polsce


Uniwersytet Trzeciego Wieku to placówka edukacyjna, w której osoby starsze nabywają wiedzę i nowe umiejętności. Głównym celem jednostki jest szeroko pojęta aktywizacja osób starszych oraz poprawa jakości ich życia.

Początki Uniwersytetów Trzeciego Wieku sięgają roku 1972, kiedy to profesor Uniwersytetu w Tuluzie Pierre Vellas zorganizował spotkanie dla seniorów, aby zorientować się czego oczekują od Uniwersytetu.

Łącząc teorię z praktyką, profesor Vellas, współpracując z lekarzami i specjalistami z dziedziny zdrowia publicznego, zaproponował stworzenie programu umożliwiającego polepszenie warunków życia seniorów, często samotnych i żyjących w niedostatku. Program ten uzyskał aprobatę UNESCO oraz Światowej Organizacji Zdrowia. Głównymi celami Uniwersytetu Trzeciego Wieku było:

  • umożliwienie zdobywania wiedzy osobom starszym, które nie mogły się kształcić w młodości, a zawsze pragnęły studiować – wdrażanie programu kształcenia ustawicznego,
  • prowadzenie badań gerontologicznych,
  • poprawa jakości życia starszego pokolenia min. poprzez szerzenie oświaty sanitarnej, pobudzanie aktywności fizycznej, umysłowej i ekspresji artystycznej, otwarcie na wyzwania przyszłości,
  • upowszechnianie wiedzy o starzeniu się i starości w społeczeństwie i wśród decydentów.

Uniwersytety Trzeciego Wieku prężnie działają m.in.  we Francji – kolebce instytucji, Wielkiej Brytanii, Portugalii, Hiszpanii, Szwajcarii, Austrii, Niemczech, USA, Nowej Zelandii.

W Polsce pierwszy Uniwersytet Trzeciego Wieku powstał w Warszawie w 1975 r., w ramach Podyplomowego Centrum Kształcenia Kadr Medycznych. Jego założycielką oraz propagatorką idei Uniwersytetów Trzeciego Wieku na terenie kraju była prof. Halina Szwarc. W początkowym okresie UTW funkcjonowały w strukturach uczelni wyższych głównie w dużych miastach będących ośrodkami akademickimi. Na przełomie XX i XXI w., w związku ze zmianami ustrojowymi zachodzącymi w naszym kraju, liczba UTW działających w różnych formach organizacyjno – prawnych zaczęła gwałtownie wzrastać. Aktualnie, zgodnie z danymi posiadanymi przez Ogólnopolską Federację Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, w Polsce działa 550 UTW.

Największa liczba uniwersytetów powstała w województwie mazowieckim, śląskim, dolnośląskim oraz wielkopolskim. Natomiast na wsi funkcjonuje jedynie 11% wszystkich uniwersytetów trzeciego wieku. Według danych zawartych w raporcie „Zoom na Uniwersytety Trzeciego Wieku” najmniejszy dostęp do UTW obserwuje się w trzech województwach: świętokrzyskim, podlaskim i podkarpackim.

Uniwersytety Trzeciego Wieku najczęściej przybierają cztery główne typy:

  1. jako samodzielne organizacje pozarządowe, najczęściej stowarzyszenia,
  2. jako jednostki organizacyjne funkcjonujące w ramach uczelni wyżej publicznej bądź prywatnej,
  3.  jako podmioty wyodrębnione w ramach innej organizacji pozarządowej,
  4. jako podmioty prowadzące działalność w strukturach jednostek samorządu lokalnego (domy kultury, ośrodki pomocy społecznej).

Jednym z podstawowych celów działalności UTW jest stworzenie możliwości zdobycia wiedzy przez seniorów, którzy chcieliby kontynuować naukę. Jest to formuła działalności edukacyjnej, która przyczynia się do zaspokajania ich potrzeb, takich jak: samokształcenie, poznawanie środowiska, poszerzanie wiedzy i umiejętności, wykonywanie społecznie użytecznych działań, wypełnienie wolnego czasu, utrzymywanie więzi towarzyskich, stymulacja psychiczna i fizyczna,  a czasem nawet możliwość realizacji młodzieńczych marzeń.

Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW) pełnią funkcję ważnych centrów edukacyjno-kulturalnych dla seniorów. Za ich pośrednictwem osoby starsze mogą nie tylko nabyć nowe umiejętności, kompetencje, ale także aktywnie uczestniczyć w życiu społeczności lokalnych. Należy jednak podkreślić, że korzystanie z usług większości Uniwersytetów Trzeciego Wieku jest jednak uwarunkowane koniecznością spełnienia pewnych wymagań przez jego przyszłych słuchaczy, na przykład posiadania statusu emeryta/rencisty, czy osiągnięcia określonego wieku (50+).

Według badań Głównego Urzędu Statystycznego (dane z 2018 roku) we wszystkich badanych UTW w Polsce studiowało łącznie 113,2 tys. słuchaczy, w tym 95,4 tys. kobiet. Najwięcej studiujących seniorów to osoby w wieku 61-75 lat (71,9%). Pod względem poziomu wykształcenia dominowały osoby z wykształceniem średnim (50,5%), a w przekroju według statusu na rynku pracy najwięcej słuchaczy miało status emeryta (87,9%).